ЦАРЕВИ КУЛИ – ГРАДОТ ПОД КУЛИТЕ 2 Дел
ЦАРЕВИ КУЛИ ВО ВРЕМЕТО НА САМОИЛ
За историјата на Цареви Кули во периодот на словенското населување, од VII до IX век, изворот наведува дека знаеме многу малку.
Повеќе податоци се појавуваат кон крајот на X и почетокот на XI век, во времето на Самоил.
Според материјалот, за време на Самоиловото востание со Струмичката област управувал неговиот брат Мојсеј.
Во 1015 година, по Битката кај Беласица од 1014 година, Струмица била опседнувана од војсководецот Давид Аријант. Тој успеал да ја освои тврдината Термица, но не успеал да ја освои Струмица.
Клучевите на градот подоцна му биле предадени од заповедникот Драгомуж, околу 1018 година.
Каква била точната улога на Цареви Кули во Самоиловите војни останува нејасно, бидејќи активноста на тврдината во тој период била намалена.
WWW.IMPULSRADIO.MK • ДАЛИ СТЕ ЗНАЕЛЕ? • ЦАРЕВИ КУЛИ
КАКО НАСТАНАЛА СРЕДНОВЕКОВНАТА
ТВРДИНА?
Кон крајот на XI и почетокот на XII век се појавуваат првите контури на средновековната тврдина што денес ја препознаваме како Цареви Кули.
Нејзината изградба се поврзува со Комненовската епоха и со реорганизацијата на византиската војска и фортификациската мрежа.
Тврдината била изградена со цел систематски да го контролира и брани просторот. Во неа биле вклучени централна Пирг-кула, бедеми околу платото, одбранбени кули, цистерни, објекти за живеење, коњушници, ковачници и средновековна црква.
Така започнува периодот во кој Цареви Кули ја добиваат формата со која најчесто ги поврзуваме денес.
ДОБРОМИР ХРС – ВЛАДЕТЕЛОТ ЧИЕ
СРЕДИШТЕ БИЛО НА ЦАРЕВИ КУЛИ
По заземањето на Солун од Норманите во 1185 година, политичката состојба во регионот повторно се променила.
Во Струмичката област се осамостоил Добромир Хрс, кој своето средиште најпрвин го поставил токму на Цареви Кули.
Тој се прогласил за самостоен господар на Струмица и околината, а со себе имал околу петстотини луѓе. Подоцна своето управно средиште го преместил во Просек.
Хрс создал моќно самостојно кнежевство кое се протегало кон Пелагонија и Прилеп.
Историјата на Цареви Кули така се поврзува и со еден од најбурните политички периоди во средновековната историја на регионот.
БУРНИОТ XIII ВЕК
По периодот на Добромир Хрс, областа повторно потпаднала под Византија, а по падот на Цариград во 1204 година следувале нови промени на власта.
Просторот бил под различни политички влијанија – Бугарското, Солунското и Епирското кралство.
Во тој период се појавува и просечкиот господар Добромир Стрез, а подоцна областа била поврзана со владетелот на Мелник, Деспот Алексиј Слав, кој кратко време управувал и со Цареви Кули.
Околу 1246 година регионот бил пустошен од бугарски и никејски војски. По обновувањето на Византиското Царство во 1261 година, Македонија повторно била реокупирана од Византија.
Сето тоа покажува дека тврдината се наоѓала во простор каде што често се менувале политичките граници и интереси.
ЦАРЕВИ КУЛИ ВО СРПСКО-ВИЗАНТИСКИТЕ
СУДИРИ
Во XIII и на почетокот на XIV век Цареви Кули имале важна улога во системот на одбраната на комуникациите кон Солун и Сер.
Заедно со тврдините во Просек и Мелник, тие претставувале дел од поширок одбранбен систем.
Од западната страна се наоѓал Просек во Демир Капија, а од источната Мелник. Меѓу нив се наоѓале Петрич и низа набљудувачки кули кај Коларово, Мокрино и Валандово.
Пронајдените стрелки и железни копја покрај бедемите сведочат дека тврдината била изложена на воени дејства и опсади.
Голем број од монетите од овој период се поврзуваат со времето на Манојло I Комнен и Латинското Царство.
„ЛУЃЕТО НА ТВРДИНАТА ИЗГЛЕДАЛЕ КАКО
ПТИЦИ“
Во 1324 година Цареви Кули ги споменува византискиот писател и дипломат Никифор Грегора.
Патувајќи кон Србија, тој поминал низ Струмица и во писмо до својот пријател Андроник Зарида ја опишал положбата на градот.
Тој ја претставува Струмица како гратче поставено на многу висока и стрмна планина, а луѓето што биле на тврдината, гледани од долината, му изгледале како птици.
Овој опис е интересен затоа што ни дава слика не само за тврдината туку и за нејзината впечатлива местоположба.
Во 1334 година областа потпаднала под српска власт во времето на цар Душан, а по неговата смрт со неа управувале браќата Деановиќи.
ОСМАНЛИСКОТО ОСВОЈУВАЊЕ ЈА МЕНУВА СУДБИНАТА НА ТВРДИНАТА
По освојувањето на Струмица од Османлиите, околу 1382–1383 година, положбата на Цареви Кули значително се променила.
Тврдината останала длабоко во внатрешноста на османлиската територија и постепено го изгубила поранешното стратешко значење.
Сепак, археолошките наоди укажуваат дека кон крајот на XIV и почетокот на XV век таа сè уште имала одбранбен карактер.
Во почетокот на XV век Османлиите поправале и пренаменувале бројни тврдини и во нив поставувале гарнизони. Во документите се споменува и османлиска посада во Струмица.
Но, набргу потоа Цареви Кули речиси целосно биле напуштени.
ЦАРЕВИ КУЛИ ВО ПАТЕПИСИТЕ НА ХАЏИ
КАЛФА И ЕВЛИЈА ЧЕЛЕБИ
Подоцнежните патеписци оставиле вредни сведоштва за состојбата на тврдината.
Хаџи Калфа, опишувајќи ја Струмица во XVII век, ја споменува тврдината како опустено гратче на врвот од ридот.
Евлија Челеби исто така пишува за Струмичката тврдина како стара камена градба која веќе долго време се рушела. Според неговиот опис, таму имало само неколку христијански платеници – мартолози – и немало редовна воена посада со сопствен командант.
Тој ја опишува тврдината како тешко достапна, добро поставена и изградена од камен, со малку издолжена форма и три порти.
Овие записи се меѓу последните позначајни сведоштва за Цареви Кули како тврдина со воена функција.
ПИРГ-КУЛАТА – СРЦЕТО НА
СРЕДНОВЕКОВНАТА ТВРДИНА
Пирг-кулата била главната, најсилната и највисоката кула на тврдината. Била поставена на највисоката точка на платото и служела и за живеење и за одбрана.
Кулата имала најмалку два до три ката и претставувала команден центар на одбраната. Во неа престојувал старешината на тврдината, кој можел да биде нарекуван капетан, кастелан или кефалија.
Пиргот бил и последна линија на одбрана доколку непријателот навлезел во тврдината.
Особено интересна е неговата издолжена шестоаголна форма. Во изворот се истакнува како редок пример од ваков тип на Балканот, со споредба со донжонот во Вишеград.
Влезот, според вообичаената практика кај ваквите кули, бил поставен на повисоко ниво, до кој се стигнувало со надворешни дрвени скали или мост.
. ЦИСТЕРНАТА ВО ПИРГ-КУЛАТА
Водата била од пресудно значење за опстанокот на тврдината. Затоа во
Пирг-кулата била изградена голема цистерна.
Таа била вкопана во карпата и обложена со камен и хидростатен малтер. Внатрешните површини биле дополнително заштитени со керамички плочки со бразди, врз кои бил нанесуван малтер во чиј состав имало и мелена тула.
Кровната конструкција била поврзана со систем на цевки преку кои атмосферската вода се насочувала кон цистерната.
Самата Пирг-кула имала надворешна должина од околу 22 метри и ширина од околу 8 метри, додека најголемата сочувана висина е околу 10 метри.
Внатрешната цистерна била со димензии околу 9,7 на 3 метри и длабочина од околу 8 до 8,5 метри.
КАКО СЕ ЖИВЕЕЛО ВО ТВРДИНАТА?
Цареви Кули не биле само место за војници. Во рамките на тврдината постоеле различни објекти за секојдневниот живот на посадата, стражата и послугата.
Имало кујни, коњушници, штали, ковачки работилници, складишта за жито и објекти за сместување.
Југоисточно од Пирг-кулата е откриена правоаголна куќа со најмалку две простории. Помеѓу нив имало потковичеста фурна.
Во една од просториите била пронајдена плитка правоаголна када, а од неа водел одводен канал направен со керамички цевки.
Според распоредот и наодите, објектот најверојатно служел за приготвување храна за посадата на тврдината.
WWW.IMPULSRADIO.MK • ДАЛИ СТЕ ЗНАЕЛЕ? • ЦАРЕВИ КУЛИ
ГОЛЕМАТА ЦИСТЕРНА – ВОДАТА КАКО
УСЛОВ ЗА ОПСТАНОК
На Цареви Кули се наоѓала и голема цистерна која во изворот е претставена како една од најголемите цистерни кај балканските тврдини.
Таа била изградена слично како цистерната во Пирг-кулата: најпрвин била вкопана во карпата, потоа ѕидана со делкан камен и премачкана со хидростатен малтер.
Ѕидовите дополнително биле зајакнати со карактеристични керамички плочки со бразди, а на крајот целата внатрешност била измазнета со водонепропустлив малтер.
Цистерната имала димензии околу 9,3 на 3,4 метри и длабочина од околу 9,7 метри. Во изворниот материјал нејзиниот капацитет е наведен како околу 310 кубни метри вода.
Водата се собирала од атмосферски врнежи и служела и во мирно време и кога тврдината претставувала засолниште за населението.
СРЕДНОВЕКОВНАТА ЦРКВА НА ЦАРЕВИ
КУЛИ
Во источниот дел на тврдината, во близина на бедемот и северниот влез, се наоѓала мала придворна црква или капела.
Станувало збор за еднокорабна црква на која подоцна биле додадени припрата од северната и капела од јужната страна.
Во јужната капела биле откриени фрагменти од фрескоживопис со богат колорит, сцени со светители и натписи. Фрески биле пронајдени и во централниот дел.
Истражувањата укажуваат на најмалку две фази на фрескодекорација. Црквата била украсена и со штуко-декорација и декоративни тули.
Архитектонските остатоци и подвижните наоди ја поврзуваат изградбата на црквата со Комненовската епоха.
КРСТОТ СО НАТПИС „СВ. ЃОРЃИ“
Еден од највпечатливите наоди од средновековната црква е крст-реликвијар, односно енколпион.
На него е претставен ѓакон, а наодот носи натпис „Св. Ѓорѓи“. Поради тоа, изворот ја наведува можноста дека црквата на Цареви Кули била посветена токму на Свети Ѓорѓи.
Црквата имала димензии околу 11,2 на 12,7 метри.
Околу неа се развила христијанска некропола. Повеќето покојници биле погребувани директно во карпата.
Гробовите и предметите пронајдени во нив даваат податоци и за социјалната структура на луѓето поврзани со тврдината и средновековната Струмица.
ГРАНАРИ, БУНАРИ И СКЛАДИШТА ЗА ЖИТО
Западно од средновековната црква бил откриен комплекс на објекти поврзани со водоснабдувањето и складирањето храна.
Таму имало мала плитка цистерна поврзана со правоаголен бунар длабок околу 2,7 метри.
Еден од објектите бил изграден од градежни тули и делкан камен, вкопан во карпата и покриен со фин варов малтер. Бидејќи немал влез, истражувачите го поврзуваат со функција на силос за жито.
Источно од бунарот биле откриени три меѓусебно поврзани јами, кои најверојатно служеле како лежишта за големи питоси – садови или складишни капацитети за жито.
Овие откритија покажуваат дека тврдината имала добро организирана економска основа.
БЕДЕМИТЕ БИЛЕ ВИСОКИ ДО 8–9 МЕТРИ
Целата средновековна тврдина била опкружена со непрекинато бедемско платно, засилено со кули на стратешките места.
Бедемите биле изградени од обработен камен поврзан со варов малтер, додека внатрешноста била исполнета со полнеж. Бедемот на јужната порта имал и градежна тула и бигор.
Просечната ширина на бедемите била околу 1,5 до 1,8 метри, а висината, зависно од местоположбата, достигнувала околу 8 до 9 метри.
На врвот имало патека за стражата, заштитена од внатрешната страна со дрвена ограда. Бедемот завршувал со запчест градобран и отвори за гаѓање.
Досега се идентификувани шест средновековни кули, покрај Пирг-кулата.
ЈУЖНАТА ПОРТА И ФОСАТА
На јужната страна на тврдината се наоѓал главниот јужен влез, покрај
југо-западната кула која и денес е сочувана во голем дел.
Просторот пред влезот бил дополнително заштитен со бедеми и кула. Влезот најверојатно бил организиран со дрвена рампа, за што сведочат остатоци од кружни колци.
Над влезот најверојатно имало покриен запчест градобран – куртена – а можно е да постоела и ниша со икона или фреска на светецот-заштитник.
Јужно од влезот бил ископан вештачки длабок засек во теренот, познат како фоса. Неговата цел била да го отежни пристапот на непријателските војски и нивните опсадни справи.
WWW.IMPULSRADIO.MK • ДАЛИ СТЕ ЗНАЕЛЕ? • ЦАРЕВИ КУЛИ
СРЕДНОВЕКОВНА СТРУМИЦА – ГРАД ПОД
ТВРДИНАТА
Цареви Кули не биле осамена тврдина. Средновековна Струмица била организирана како комплексна утврдена населба.
Од тврдината се спуштале бедеми кои го опкружувале градот во подножјето, а и тие биле засилени со кули.
Во градот имало административни и јавни објекти, цркви, капели, конаци, дуќани, занаетчиски простори и куќи.
Под тврдината се наоѓале куќите на градското население, а во подградието и објекти на владетелот и властелата. Според пишаните податоци, повеќето куќи биле изградени од дрво.
Така, тврдината и градот претставувале една целина – утврден центар со воена, административна, стопанска и општествена функција.
WWW.IMPULSRADIO.MK • ДАЛИ СТЕ ЗНАЕЛЕ? • ЦАРЕВИ КУЛИ
„FORUM SUB CASTRO“ – МЕСТОТО КАДЕ СЕ СОБИРАЛ НАРОДОТ
Просторот меѓу тврдината и подградието имал посебна улога во животот на средновековниот град.
Таму се собирале луѓето од околината за пазари, панаѓури, состаноци, прослави и судски постапки.
Во латинската терминологија таквиот простор бил познат како „forum sub castro“ – простор под тврдината.
Во мирно време градот го чувале стражари, дење и ноќе. Но, покрај професионалните војници, во одбраната учествувале и самите граѓани.
Таквата обврска во Душановиот законик била позната како „градобљудение“, додека во грчките називи се среќаваат термини како „цаконство“, „парамун“ и „бигла“.
Градовите од ваков тип обично се затворале навечер.
ЦАРЕВИ КУЛИ – ИСТОРИСКИОТ
КОНТИНУИТЕТ НА СТРУМИЦА
Кога ќе се погледне целата археолошка приказна, Цареви Кули не се само средновековна тврдина.
На истиот рид се следат траги од праисториски населби, енеолитот, раната бронзена епоха, македонско-хеленистичкиот период, доцната антика, средниот век и османлискиот период.
Местото во различни времиња било населба, духовен простор, стопански центар, складиште, воено утврдување и засолниште.
Керамиката, алатките, накитот, монетите, оружјето, фреските, архитектонските остатоци и гробовите се делови од една голема приказна што археолозите ја составуваат постепено.
Токму затоа Цареви Кули претставуваат важен клуч за разбирање на историскиот и културниот континуитет на Струмица – од најдалечното минато до денес.
И ТУКА ЗАВРШУВА НАШАТА ПРИКАЗНА ЗА ЦАРЕВИ КУЛИ
Со ова поглавје го завршуваме нашето патување низ времето – патување низ историјата на Цареви Кули и Струмица, од најстарите траги на животот на овој простор, па сè до средновековната тврдина и градот кој живеел под нејзините бедеми.
Во текот на оваа серија се обидовме да ги оживееме приказните што ги оставиле зад себе древните жители, градителите, војниците, владетелите и луѓето кои низ вековите го населувале овој простор.
📖 Целиот текст е прераскажан со наши зборови, врз основа на содржината од книгата „На патот на предците“ / „On the Way of the Ancestors“. Не станува збор за дословно пренесување на текстот од книгата, туку за наше прераскажување и претставување на нејзината содржина во форма на серија историски приказни за читателите на ImpulsRadio.mk.
Нашата цел беше историјата да ја доближиме до сите – едноставно, интересно и разбирливо, но со почит кон материјалот од кој е создадена оваа приказна.
Цареви Кули денес можеби се само тивки остатоци од минатото, но секој камен, секој бедем и секој археолошки траг носи сведоштво за времињата што поминале.
И можеби токму тоа е најголемата вредност на историјата – да нè потсети кои сме, од каде доаѓаме и што оставиле зад себе оние што живееле пред нас.
ДАЛИ СТЕ ЗНАЕЛЕ?
Со ова го завршуваме нашето патување низ Цареви Кули.
Но рубриката „Дали сте знаеле?“ продолжува.
Затоа што Македонија, Струмица и нашиот крај се полни со приказни кои сè уште чекаат да бидат откриени и раскажани.
Ви благодариме што бевте со нас.
ImpulsRadio.mk
Историјата има приказна. Ние ја раскажуваме.
До следното „Дали сте знаеле?“…
За авторот
